|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
01 MAYIS 2003 (Mw=6.4) BİNGÖL
DEPREMİ ARTÇI SARSINTI ÇALIŞMASI
ÖN DEĞERLENDİRME RAPORU
Amaç
Artçı depremlerin yerleri ve büyüklükleri ülkemizdeki mevcut sismik gözlem
ağlarının yetersiz olması nedeniyle ancak düşük bir duyarlılıkla
saptanabilmektedir. Bundan dolayı genellikle ana depremin, bölgedeki mevcut
karmaşık kırık sistemlerinin hangisi yada hangilerinin hareketi ile oluştuğunun
anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Artçı depremler, ana şokun oluştuğu fay (yer
kırığı) zonu hakkında son derece önemli jeolojik ve jeofizik bilgilerin elde
edilmesini ve böylelikle muhtemel gelecek depremlerin anlaşılmasını ve
değerlendirilmesini kolaylaştırıcı veriler sağlarlar. Bu nedenle, yüksek
duyarlıkta artçı deprem etkinliğinin belirlenebilmesi için ana depremin
bölgesinde yerel ve yoğun bir sismik istasyon ağı işletilmesi gereklidir. Bu
çalışmanın temel amacı, mevcut artçı depremlerden yararlanılarak, 01.05.2003
Bingöl depreminin oluş mekanizmasının ve yüzey tektonik yapılarla ilişkisinin
araştırılması oluşturmaktadır. Oluşturulan geçici sismolojik gözlem ağından elde
edilen artçı sarsıntı kayıtlarının değerlendirmeleri sürdürülmekte olup burada
bir öndeğerlendirme yapılmıştır.
Artçı Deprem Gözlem Ağı
01.05.2003 Perşembe günü, yerel zaman ile 03:27:04'de Bingöl ilinin 10 km Kuzey
Doğusunda 39.01 derece Kuzey enlemi ve 40.51 derece Doğu boylamı merkez üsslü
Moment büyüklüğü Mw=6.4 (USGS, ABD) (Şekil 1) olan ana depremin hemen
ardından bölgedeki artçı depremleri izlemek üzere TÜBİTAK-Marmara Araştırma
Merkezi, Yer ve Deniz Bilimleri Araştırma Enstitüsü'nden (YDBAE) bölgeye
Acil Sismolojik Gözlem Ekibi ulaşmıştır.
Şekil 1.
Bu ekip depremin merkez üssü ve çevresini kapsayan 30 km'lik bir çap dahilinde, 6 istasyonluk bir sayısal artçı deprem gözlem ağı kurmuştur. Bu ağdaki tüm istasyonlarda sismik kayıtlar 100 örnek/saniye örneklemesinde 3 bileşen (Mark Products-L28, 4.5 Hz, sismometre) ve 24 bit çözünürlüklü Reftek-130 kayıtçıları ile sürekli zamanda veri toplanmıştır. Kurulmuş olan istasyonların yerleri, kod isimleri ve konumları Tablo-1'de verilmiş olup dağılımları Şekil 2'de görülmektedir.
Tablo 1.
Bingöl Depremi Sonrasında Kurulan Sismoloji İstasyonları
|
Mevki Adı |
Kod
|
Enlem (N)
|
Boylam (E)
|
|
B1
|
39.0381
|
40.3826
|
|
|
Yaygınçayır |
B2
|
39.0263
|
40.2934
|
|
B3
|
38.9403
|
40.4511
|
|
|
B4
|
38.9173
|
40.5978
|
|
|
Ilıcalar |
B5
|
38.9939
|
40.6877
|
|
B6
|
38.9539
|
40.5084
|
Şekil 2.
Artçı Depremler
Büyük ve hasar yaratan ana depremleri izleyen ve büyüklükleri ana şoktan daha
küçük olan birçok sayıda artçı deprem oluşur ve zamanla azalır. 1 Mayıs 2003
Bingöl Depremi'ni izleyen artçı depremlerin sıklığı ve sayısı da zaman içinde
azalarak devam edecektir. Artçı depremler ana şok ile tamamen yitirilmeyen
sismik enerjinin açığa çıkarılmasını sağlar ve ana şok ile aniden değişen
tektonik gerilme alanına uyum sağlama süreci içinde devam ederler.
Toplanmış olan sismogramlardan (sayısal deprem kayıtları) saptanan depremler guruplandırılarak, istasyonlardaki deprem fazlarının (P ve S) varış zamanları okunarak, depremlerin yerleri ve oluş zamanları belirlenmiştir. Depremlerin büyüklükleri Richter (ML) büyüklüğü olarak kaydedilen en büyük yerdeğiştirme değerlerine göre hesaplanmıştır. Şekil 3'de Bingöl depremi anaşokunun TÜBİTAK-MAM, YDBAE, KİLİKYA gözlem ağına ait FEKE istasyondaki sismogramı görülmektedir. Bu ve diğer kayıtlar kullanılarak depremin Yerel Richter Büyüklüğü ML= 6.3 olarak hesaplanmıştır.
Şekil 3.
Bingöl ana şokunu izleyen 02-05 Mayıs 2003 tarihlerinde YDBAE tarafından saptanmış artçı depremlerin dağılım haritası Şekil 4'de verilmektedir.
Şekil 4.
Bu haritada büyüklükleri 0.5 ile 4.3 (yerel Richter büyüklüğü, ML) arasında olan toplam 330 artçı deprem yer almaktadır. Gerçekte oluşan artçı deprem sayısı bu sayının çok üzerinde ( > 2000) olup, burada hızlı ve tüm istasyonlarda gözlenebilen ve sağlıklı olarak en küçük hatalarla yerleştirilmiş depremler verilmektedir. Şekil 5'de Bingöl'ün Balıkçılar köyünde kurulan istasyonda 2 Mayıs günündeki 1 saatlik (17:58 - 18:56) deprem kaydı görüntüsünde, dakika da 2-3 artçı depremin oluştuğu gözlenmektedir.
Şekil 5.
Şekil 6'da 05.05.2003 tarihinde yerel zaman ile saat 09:05:27'de oluşan en büyük (ML=4.3) artçı depremin istasyonlarda kaydedilen sismogramları görüntülenmektedir.
Şekil 6.
Elde edilen artçı depremlerim
dizilimi ve yönelimi, Bingöl depreminin, Türkiye Diri Fay Haritasında (Şaroğlu
ve diğ. 1992) tanımlanmış olan Kara Koçan Fay Zonu'na paralel ancak 10 km daha
kuzeyinde ve Doğu Anadolu Fay Zonuna (DAFZ) eşlenik (conjugate) bir kırık zonu
üzerinde sağ-yanal atımlı olarak gelişmiş olduğunu göstermektedir (Şekil 4).
Bu deprem DAFZ üzerinde sol-yanal atımlı değil, ona eşlenik (dik) sağ-yanal
bir fay üzerinde oluşmuştur. Bu kırık, A. Koçyiğit ve N. Kaymakçı
tarafından hazırlanan ön değerlendirme çalışmasında Hano Çayırı Fay Segmenti
olarak adlandırılmıştır (bkz.
http://www.metu.edu.tr/home/www64/bingol_depremi.pdf). Artçıların uzaysal
dağılımı ve doğrusal uzanımından, bu deprem ile Hano Çayırı Fayı'nın 20-24 km
lik bir parçasının kırıldığı belirlenmiştir (Şekil 4). Artçı depremlerin
derinlik boyutunda dağılımı Şekil 7'de görülmektedir.
Şekil 7.
Buna göre kırılmanın yüzeyden 8-10 km derinlikleri içeren bir alan içinde
oluştuğu belirlenmiştir. Özet olarak kırılan fayın uzunluğu, L=20km ve
genişliği, W=8km, Mw=6.4 büyüklüğü değerleri kullanılarak, bu depremde
ortaya çıkan ortalama atım (hareket) miktarının 80-100 cm (sağ yanal atım)
arasında olduğu hesaplanmıştır. Bu düşük atım miktarı, yüzeyde belirgin bir sağ
yanal atımlı deprem kırığı gözlenmemesinin nedeni olabilir. Şekil 8'de
Honza Çayırı bölgesinde gözlenen düşey bileşeni baskın yüzey deformasyonları
görülmektedir.
Bu deprem sonucu oluşan gerilim değişikliği, DAFZ'nun Bingöl'ün kuzeyinde kalan parçası için fayı kilitli tutan normal gerilmeleri artırıcı, Bingöl'ün güneyinde kalan Genç Fayı parçası için ise normal gerilmeleri azaltıcı bir sonuç doğurmuştur.
Şekil 8.
Sismik Enerji
Fay düzleminin alanı, ortalama atım ve diğer değişkenlerin yeraldığı bir eşitlik
kullanılarak, bu depremin ana şoku ile açığa çıkan sismik enerji yaklaşık olarak
2.5x1021 erg olarak hesaplanmıştır. Bu enerji, 1999 İzmit
depreminde açığa çıkan enerjiden 33 kat kadar daha azdır. Artçı depremlerle
açığa çıkan enerji ana şok ile açığa çıkan enerjinin %10-15'inden daha fazla
olmamaktadır.
Bölgede oluşturulan artçı deprem gözlem ağı ile 20 gün süreyle gözlemlere devam edilecektir. Bu raporda merkezimize ulaşan ilk 3 günlük verilerle yapılan ön değerlendirmeler yukarıda özetlenmiş olup değerlendirme işlemleri halen devam etmektedir. Elde edilen sonuçlara bağlı olarak güncellemeler sürdürülecektir.
Kaynak: TÜBİTAK YDBAE
